عبد اللّه بن فرج گويد : ابو اسماعيل چندان گريست كه يك چشم او كور و ديگرى شب‌كور شد . روزى به او گفتم : درباره برخى از كارهاى فتح به من خبر بده ، نخست گريست و سپس گفت . به تو مىگويم كه به خدا سوگند همچون فرشتگان روحانى بود و دلش آويخته به آن جهان بود و در اين جهان هيچ راحتى نداشت . گفتم : نمونه‌اى بگو ، گفت : روز عيد قربانى با او بودم پس از پراكنده شدن مردم برگشت و من هم همراهش بودم ، به دودهايى نگريست كه از نواحى شهر برمىخاست ، گريست و گفت : مردم قربانى خود را انجام دادند ، اى محبوب من ! كاش مىدانستم نسبت به قربانى من در پيشگاه خود چه فرمودى ، و مدهوش درافتاد . آب آوردم به چهره‌اش آب زدم به هوش آمد ، چون وارد يكى از كوچه‌هاى شهر شد سر بر آسمان بلند كرد و عرضه داشت خدايا بسيارى اندوه و غم و سرگردانى و آمدوشد مرا در راههاى دنيا مىدانى اى محبوب من تا چه هنگام مرا محبوس مىدارى ؟ و باز مدهوش درافتاد ، همچنان آب آوردم ، بر چهره‌اش زدم و به هوش آمد ، و پس از آن فقط چند روزى زنده ماند و درگذشت ، خدايش رحمت كناد . « 4 » 129 - جوان نصرانى حافظ ابو طاهر سلفى با اسناد خود از حامد اسود كه مصاحب ابراهيم خوّاص « 5 » بوده است براى ما چنين نقل كرد كه مىگفته است : ابراهيم خوّاص هرگاه آهنگ سفرى داشت به كسى چيزى نمىگفت و بر زبان نمىآورد ، مشك كوچك آب خود را برمىداشت و به راه مىافتاد . يك روز كه همراه او در مسجدش بودم ، مشك آب خود را برداشت و به راه افتاد ، من هم از پى او رفتم و او هيچ سخنى با من نگفت تا به كوفه رسيديم . آن روز و شبش را در كوفه ماند و سپس به سوى قادسيه بيرون شد ، چون به قادسيه رسيد به من گفت : اى حامد ! آهنگ كجا دارى ؟ گفتم : سرور من ! من در پى تو هستم و با بيرون آمدن تو بيرون آمدم . گفت : من به خواست خداوند آهنگ مكه دارم . گفتم : من هم به خواست خداوند آهنگ مكه دارم . تمام آن روز و شب را راه رفتيم ، پس از چند روز در

--> ( 4 ) . داستان درگذشت فتح را ، خواجه عبد اللّه انصارى در همان صفحه طبقات الصوفية و جامى در نفحات الانس ، ص 48 به گونه ديگرى آورده‌اند . ( 5 ) . ابراهيم بن احمد خوّاص از مردم سامرا و از بزرگان صوفيه قرن سوم و شهره به توكل و بسيارى تشرف به حج و درگذشته به سال 291 هجرى است ؛ به تاريخ بغداد خطيب ، صفحات 10 / 7 ، ج 6 مراجعه فرماييد .